jaźwiec

• jeźwiec

Inherited from Proto-Slavic *jàzvьcь. First attested in 1450.

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /jaʑvʲɛt͡sʲ/
• IPA^(key): (15^th CE) /jaʑvʲɛt͡sʲ/
• Homophone: Jaźwiec

jaźwiec m animacy unattested (related adjective jaźcowy)

1. (attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) badger; European badger (Meles meles, sometimes also for other similar animals)
   • 1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 154v:

     Melota eciam secundum Vgucionem dicitur animal quoddam quod aput Polonos dicitur iaswyecz

     [Melota eciam secundum Vgucionem dicitur animal quoddam quod aput Polonos dicitur jaźwiec]

   • 1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[1], [2], [3]}, volume XXII, Łęczyca, page 20:

     Muribus aut grillis, yaszweczom, si sit cavus, yama, vnicus illis, mors leuiter struitur, si cavus obstruitur

     [Muribus aut grillis, jaźwiecom, si sit cavus, yama, vnicus illis, mors leuiter struitur, si cavus obstruitur]

   • 1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2‎^[4], number 1116:

     Yeszuecz orglo

     [Jeźwiec orglo]

   • 1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2‎^[5], number 2989:

     Yaszvyecz taxo

     [Jaźwiec taxo]

   • 1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[6], volume IV, page 755:

     Yazwecz cocodrillo

     [Jaźwiec cocodrillo]

   • 1915 [XV p. post.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543‎^[7], page 515:

     Leporem crimacium yaswyecz

     [Leporem crimacium jaźwiec]

   1. (attested in Greater Poland) hoofed animal
      • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 21r:

        Caballus ein hengst oder rosz yąszvyecz vel schkąpą vel step alias

        [Caballus ein hengst oder rosz jaźwiec vel szkapa vel step alias]

      • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34v:

        Cornipes yaszvyecz

        [Cornipes jaźwiec]

   3. (hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.
      • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[8], [9], [10]}, volume XXIII, page 280:

        Volpes […] duxit […] arusninum, gl. illud animal yazwicza, sordes uitantem

        [Volpes […] duxit […] arusninum, gl. illud animal jaźwca, sordes uitantem]

• Sense 1.2 is less likely read as jaźwica.

• Polish: jaźwiec, jadźwiéz (Far Masovian, Dreglin), jasc (Far Masovian, Przasnysz County)
• Silesian: jaźwiec

• Bańkowski, Andrzej (2000), “jaźwiec”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Sławski, Franciszek (1958-1965), “jaźwiec”, in Jan Safarewicz, Andrzej Siudut, editors, Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological dictionary of the Polish language] (in Polish), Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego
• Brückner, Aleksander (1927), “jaźwiec”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• S. Urbańczyk, editor (1960), “jaźwiec, jeźwiec”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 3, Wrocław, Kraków, Warsaw: Polish Academy of Sciences, page 130
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “jaźwiec, jeźwiec”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “jaźwiec, jeźwiec”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “jaźwiec”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

• jadźwiéz (Far Masovian, Dreglin)
• jasc (Far Masovian, Przasnysz County)

Inherited from Old Polish jaźwiec. By surface analysis, jaźwa +‎ -ec. Largely displaced by borsuk.

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -aʑvjɛt͡s
• Syllabification: ja‧źwiec
• Homophone: Jaźwiec

jaźwiec m animal

1. (dated or hunting or dialectal, Chełmno-Dobrzyń, Far Masovian, Przasnysz County) synonym of borsuk (“badger”)
   • 1532, Bartłomiej z Bydgoszczy, Słownik łacińsko-polski‎^[11], page 155b:

     Taxus, animal, yazvyecz, vel est arbor quaedam venenata amarissimi succi, czysz.

     [Taxus, animal, jaźwiec, vel est arbor quaedam venenata amarissimi succi, czysz.]

     Taxus, animal, badger, vel est arbor quaedam venenata amarissimi succi, czysz.

   • 1534, S. Falimirz, O ziołach‎^[12], page IV 9d, +7a, IV 9c:

     Daxus vel Taxus […] IAzwiec iesth zwierzę nogi maiącz iakhoby pies/ ale pyſk iakhoby ſwinia/ tłuſthy barzo na grzbiecie y ſziroki, oſci ma zmieſzane więczey białe niż cżarne/ ale na grzbiecie przycżyrń

     [Daxus vel Taxus […] Jaźwiec jest zwierzę nogi mając jakoby pies/ ale pysk jakoby świnia/ tłusty barzo na grzbiecie i szyroki, ości ma zmieszane więcej białe niż czarne/ ale na grzbiecie przyczyrń]

     Daxus vel Taxus […] The badger is an animal having legs like a dog/ but a mouth like a pig/ very fat and wide on its back, it has spines mixed, more white than black/ but on its back a blackish color

   • 1564, M. Siennik, Lekarstwa doświadczone, page 244, Xxx2:

     Iaźwiec: Meles vel melis Dachs.

     [jaźwiec: Meles vel melis Dachs.]

     Badger: Meles vel melis Dachs.

   • 1568, P. Statorius (Stojeński), Polonicae grammatices institutio, page C4v:

     Borſuk vel Iáźwiedz/ Taxus vel melis.

     [Borsuk vel jaźwiec/ Taxus vel melis.]

     Badger or badger/ Taxus vel melis.

   • 1588, A. Calepinus, Dictionarium decem linguarum‎^[13], page 649b:

     Iaźwiec: Meles vel melis Dachs.

     [jaźwiec: Meles vel melis Dachs.]

     Badger: Meles vel melis Dachs.

   • 1595, T. Bielawski, Myśliwiec, page E, A3v:

     Iáźwcá vſzcżuieſz/ poſtrzeliſz/ Mięſo vboſtwu podźieliſz […] / Niżli mięſo lepſze ſádło

     [Jaźwca wszczujesz/ postrzelisz/ Mięso ubóstwo podzielisz […] / Niżli mieso lepsze sadło]

     You will sic a badger on it/you will shoot it/You will divide the poverty of meat […] /Better fat than meat

   • 1669-1677, Wacław Potocki, Fraszki albo Sprawy, Powieści i Trefunki, Podobieństwa, Przykłady i Przyczyny, które jeśli nie były, być mogły w obojej płci, w różnych stanach i wieku żywota ludzkiego [Fraszki z lat 1669-1680], page 400:

     Odrzekłby się i spółku; toż gdy razów kilka Jemu jaźwca, a panu lisa albo wilka

     He would renounce the company as well; but if he were to receive a few blows from the badger and a fox or a wolf from the master

   • 1987 [1677], Wacław Potocki, edited by Kukulski L., 1987, t. II, Ogród nie plewiony. Część pierwsza, [w:] Potocki W., Dzieła, page 89:

     Rzekłbym, że z skopowego ta opuszka runa, Aleć nie. Myślę przecie: nie sobol, nie kuna, Nie bóbr, nie tchórz, nie jaźwiec, nie zdeb i nie łaska; Kiego sobie do czapki przyprawił dyjaska?

     I'd say this pad is made of a scourge, but no. I think: not a sable, not a marten, not a beaver, not a polecat, not a badger, not a deer, and not grace; Whose devil did he put on his hat?

   • 1688, Wacław Potocki, Moralia, page 69:

     Ma jamę lis, tchórz, jaźwiec w ziemi, wydra w jazie, Jeśli się nie obronią, kryją we złym razie; W tęż i królik przede psy i przed koty grzebie; Mają po drzewach dupie kuna, wiewiór, zdebie.

     The fox, the polecat, the badger have their den in the ground, the otter in the weir, If they do not defend themselves, they hide in a bad situation; In the same way, the rabbit burrows before dogs and cats; They have martens, squirrels, and deer in the trees.

   • 1715, Małpa-człowiek‎^[14], page 282:

     Ale hala, hala, mój miły bohatyrze, na odwód proszę, nie tu dokazywać pole twoje, nie tu plac, ubogich chałupki, w których jak jaźwce mizerne siedzą, wywracać i krwawić albo z mizeryją ludzką pasować się okrutnie, dla której powołanie wasze krew lać i umierać rozkazuje koniecznie.

     But hala, hala, my dear hero, as a reserve, please, do not here to work your field, not here to the square, not here to the poor cottages in which the miserable ones sit like badgers, to overturn and bleed or to grapple cruelly with human misery, for which your calling necessarily commands to shed blood and die.

   • 1715, Małpa-człowiek‎^[15], page 294:

     Est vesticas testis, qualesintrinsecusestis, co ja tak tłumaczę po polsku: Miałby się był sekretniej podobno pod predykamentem krzesłowej albo niższej godności wołoski na oszukanie tego i owego przemysł, aż go szyptuch i kubrak albo kożuch barani jaźwcem opuszony wydawa.

     Est vesticas testis, qualesintrinsecusestis, which I translate in Polish as follows: It would have been more secret, supposedly under the predicate of a chair or lower Wallachian dignity, to deceive this and that industry, until his coat and jerkin or sheepskin coat covered in badger gives him away.

   • 1998 [1747-1750], Hieronim Florian Radziwiłł, Hieronima Floriana Radziwiłła diariusze i pisma różne, volume 1, page 85:

     Przecież dniem wczorajszym 3 wykopanych jaźwców dziś zaszczwaliśmy.

     After all, yesterday we dug up 3 badgers and today we angered them.

   • 1779, Krzysztof Kluk, Paweł Czenpiński, Roslin Potrzebnych, Pozytecznych, Wygodnych, Osobliwie Kraiowych, Albo Ktore W Kraiu Uzyteczne Byc Mogą, Utrzymanie, Rozmnozenie I Zazycie : Tom [...] Z Figurami. T. 3, O Rolnictwie, Zbozach, Łąkach, Chmielnikach, Winnicach y Roslinach Gospodarskich / Przez X. Krzysztofa Kluka [...].‎^[16], page 212:

     Ptastwo i zaiące w iesieni są zbyt tuczne, zima nastąpi tęga, i śnieżna: wniosek ten nie iest daleki od podobieństwa, bo gdy nierozumne stworzenia, w nadgrodę niedostatku rozumu, żywsze maią uczucie, naturalnie to czuć mogą, i poprzedżaiąc swoy w zimie niedostatek, wcześnie się spasaią: wszakże to dokładnie widziemy na owych iaźwcach albo borsukach.

     The birds and hares are too fat in the autumn, the winter will be heavy and snowy: this conclusion is not far from the resemblance, for when irrational creatures, as a reward for the lack of intelligence, have more lively feelings, they can naturally feel it, and, anticipating their lack in winter, they feed early: but this is precisely what we see in those badgers or badgers.

   • 1884, Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem‎^[17], volume 4, page 633:

     Okopali nas naokoło jako jaźwca w jamie.

     They dug us in around like a badger in a hole.

   • 1949 [1886], Henryk Sienkiewicz, Potop (Dzieła; 11–16), collective edition, volume 1, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, page 194:

     Wykurzą nas stąd jak jaźwca z jamy.

     They'll smoke us out of here like a badger out of its hole.

   • 1932, Jerzy Dylewski, Lis. Monografia łowiecka, page 23:

     Jaźwiec jest ciętym zwierzęciem podczas ataku psów, którym jednakże długo się opierać nie potrafi.

     The badger is a viscious animal when attacked by dogs, but it cannot resist them for long.

   • 1967, Tadeusz Nowak, A jak królem, a jak katem będziesz, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza:

     Stąd ci młodzieniaszkowie z ogolonymi do skóry i natartymi gęsim smalcem głowami, klęczący w czasie suszy u przydrożnej kapliczki, to pławienie świętych obrazów w przepływającej skrajem lasu rzeczce, póki na przednówku nie brzęknie w zimowym jęczmieniu sierp i bochenek chleba, ościsty jak jaźwiec, nie potoczy się po stole, owo wynoszenie do lasu nowo narodzonych dzieci zawiniętych w poświęcane ziele.

     Hence these young men with heads shaved to the skin and rubbed with goose fat, kneeling at a roadside shrine during droughts, this bathing of holy images in the stream flowing along the edge of the forest, until, at the beginning of the new year, a sickle clangs in the winter barley and a loaf of bread, spiny like a badger, rolls across the table, this carrying of newborn children wrapped in consecrated herbs into the forest.

   • 1997, Maria Rodziewiczówna, Lato leśnych ludzi, Wrocław: Siedmioróg:

     Podlasiak już miał pod czterdziestkę, żonaty i dzietny; chorąży, dzieciuch, gołowąs, kędyś ze Starego Miasta łyk, a zwał się Stacho Dziembor. Małe to było, chude, czarniawe, pyskate, kłótliwe i szczekliwe, a zacięte i śmiałe, jak jaźwiec.

     The Podlasie native was already in his late forties, married with children; a standard-bearer, a child, bald, a slob from the Old Town, and his name was Stacho Dziembor. He was small, thin, blackish, saucy, quarrelsome and barking, yet fierce and bold as a badger.

   • 1999 January 29, Paweł Dzianisz, Babi Dół, ul. Targ Drzewny 9/11, 80-894 Gdańsk: "Polskapresse". Oddział "Prasa Prasa Bałtycka", →ISSN:

     Najdłuższy i najdzikszy nadbrzeżny jar, do którego czarownice sprowadzały dzieci kosakowskie i pierwoszyńskie, gdzie jaźwce i lisy miały w janowcowym i głogowym gąszczu swoje siedliska, gdzie dopełniały się żołnierskie losy dwóch bitew - stał się dla nich po prostu końcowym przystankiem gdyńskiego autobusu „109".

     The longest and wildest coastal ravine, to which witches brought the children of Kosaków and Pierwszeszyn, where badgers and foxes had their habitats in the gorse and hawthorn thickets, where the soldiers' fates of two battles were fulfilled - became for them simply the final stop of the Gdynia bus "109".

   • 2006, Jarosław Iwaszkiewicz, Brzezina i inne opowiadania Młyn nad Lutnią, Warszawa: Czytelnik, →ISBN:

     - A lekarstwa mu jakie dawają? - pytał dziadek. - Po co mu lekarstwa? Przecie chłopak zdrów jak jaźwiec - z uśmiechem, patrząc na Jarogniewa, mówiła Elżbieta.

     "What kind of medicine are they giving him?" Grandpa asked. "Why does he need medicine? The boy is as healthy as a badger," Elżbieta said with a smile, looking at Jarogniew.

   • 2008, Stanisław Milewski, Intymne życie niegdysiejszej Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Iskry, →ISBN:

     Potkał li mie też kto nieznajomy na polowanie jadącego, obaczył, a tu idzie kilkoro chartów pięknych, wyżłów kilka, a tu liszka między nimi, kuna, jaźwiec, wydra, zając też ze dzwonkami za koniem podskakuje, jastrząb u myśliwca na ręce, kruk nade psy lata, czasem też padnie na charcie i tak się powozi.

     A stranger also happened to come across a man going hunting, and saw several beautiful greyhounds, a few pointers, and among them a fox, a marten, a badger, an otter, a hare with bells jumping behind the horse, a hawk on the hunter's arm, a raven flying above the dogs, sometimes it also lands on a greyhound and drives like that.

   • 2008 November 20, Kazimierz Netka, Borsuk: nowy, dziki eksponat w oliwskim zoo, ul. Targ Drzewny 9/11, 80-894 Gdańsk: "Polskapresse". Oddział "Prasa Prasa Bałtycka", →ISSN:

     O tym, że borsuk zamierza u nas pozostać, świadczy fakt, że urządził sobie stałe lokum - wykopał norę. "Nielegalnie" wykonany dom borsuka znajduje się w sąsiedztwie zwierząt egzotycznych, z dość odległej krainy, bo aż zza Oceanu Atlantyckiego. Najbliższymi sąsiadami naszego jaźwca (tak borsuk bywa nazywany przez myśliwych) są bowiem alpaki, a następnymi - wielbłądy dwugarbne. Osiedlając się w zoo, jaźwiec wykazał się dużą odwagą.

     The badger's intention to stay with us is evidenced by the fact that it has established a permanent home – it has dug a burrow. The "illegally" constructed badger's home is located near exotic animals from a rather distant land, as far as across the Atlantic Ocean. Our badger (as hunters sometimes call it)'s closest neighbors are alpacas, and then Bactrian camels. By settling in at the zoo, the badger has demonstrated considerable courage.

2. (Zagórze, Kasina Wielka) synonym of bobak (“bobak marmot”)
3. (Middle Polish) synonym of jeżozwierz (“porcupine”)
   • 1528, J. Murmelius, Dictionarius‎^[18], page 43:

     Hystrix porcus spinosus. Animal est ex herinacaeorum genere, sicut docet Plinius […] Yázwyecz.

     [Hystrix porcus spinosus. Animal est ex herinacaeorum genere, sicut docet Plinius […] Jaźwiec.]

     Hystrix porcus spinosus. Animal est ex herinacaeorum genere, sicut docet Plinius […] Porcupine.

   • 1532, Bartłomiej z Bydgoszczy, Słownik łacińsko-polski‎^[19], page 69b:

     Hystrix porcus spinosus. Animal est ex herinacaeorum genere, sicut docet Plinius […] Yázwyecz.

     [Hystrix porcus spinosus. Animal est ex herinacaeorum genere, sicut docet Plinius […] Jaźwiec.]

     Hystrix porcus spinosus. Animal est ex herinacaeorum genere, sicut docet Plinius […] Porcupine.

Middle Polish:

• jaźwiec in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• jaźwiec in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “jaźwiec”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• Wiesław Morawski (27.09.2018), “JAŹWIEC”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century]
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “iazwiec”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “jaźwiec”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1902), “jaźwiec”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 2, Warsaw, page 149
• Jan Karłowicz (1901), “jaźwiec”, in Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 2: F do K, Kraków: Akademia Umiejętności, page 241
• jaźwiec in Narodowy Fotokorpus Języka Polskiego

Inherited from Old Polish jaźwiec.

• IPA^(key): /ˈja.ʑvjɛt͡s/
• Rhymes: -aʑvjɛt͡s
• Syllabification: ja‧źwiec

jaźwiec m animal

1. badger (any mammal belonging to the genera Meles, Arctonyx, Mellivora and Taxidea)

   Synonym: daks

• jaźwiec in silling.org
• Bogdan Kallus (2020), “borsuk”, in Słownik Gōrnoślōnskij Gŏdki, IV edition, Chorzów: Pro Loquela Silesiana, →ISBN, page 221
• Eugeniusz Kosmała (2023), “jaźwiec, daks”, in Dykcjōnôrz Polsko-Ślonskiy (in Silesian), j, page 11