gospodarz

Inherited from Proto-Slavic *gospodãřь. First attested in 1396. By surface analysis, gospoda +‎ -arz.

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /ɡɔspɔdaːr̝/
• IPA^(key): (15^th CE) /ɡɔspɔdɒr̝/

gospodarz m animacy unattested (female equivalent gospodyni, related adjective gospodarski)

1. (attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Pomerania, Greater Poland) lord (head of a family)
   • 1913-2024 [1396], Język Polski‎^[1], volume XXXVII, Organ Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, page 132:

     Dominus palatinus nigdi ne bel tey nyue w dzerzenu […] any gospodarzem

     [Dominus palatinus nigdy nie był tej niwie w dzierżeniu […] ani gospodarzem]

   • 1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[2], volume VIII, number 6388:

     Dobco ne bil *gospodarzam any w trzimanu dzedzini

     [Dobko nie był gospodarzem ani w trzymaniu dziedzini]

   • 1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[3], volume VIII, number 6621:

     Tey niwe Albertus ne bil nigdiy gospodarz

     [Tej niwie Albertus nie był nigdy gospodarz]

   • 1875 [1399], Romuald Hube, editor, Roty przysiąg krakowskich z końca wieku XIV‎^[4], Krakow, page 9:

     Ani czy dedziczi, ani Borek byli gospodarzmi dzedzinye

     [Ani ci dziedzicy, ani Borek byli gospodarzmi dzedzinye]

   • 1995 [XIV med.], Josef Vintr, editor, Altpolnische Glossen des XIV. Jahrhunderts in einer Handschrift des österreichischen Stifts Melk, page 222:

     Gospodara pewnego uiobrasene, prebitka iego ziauene i pokazane

     [Gospodarza pewnego wyobrażenie, przebytka jego zjawienie i pokazanie]

   • 1856-1870 [1414], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[5], volume II, number 1332:

     Per aliąuem dominum vlg. gospodarzem terre recepte fuerint

     [Per aliąuem dominum vlg. gospodarzem terre recepte fuerint]

   • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[6], [7], [8]}, volume XXIV, page 363:

     Gospo­darze domini

     [Gospo­darze domini]

   • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[9], [10], [11]}, volume XXV, page 160:

     Gospo­darza rectorem

     [Gospo­darza rectorem]

   • 1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[12], volume IV, page 569:

     Gospodarzewy patrifamilias

     [Gospodarzewi patrifamilias]

   • 1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 2, 2:

     Yrzekla Ruth Moab{byt}ska ku swey swyekrwy kaszeszly poydø napole abødø klosi zbyracz gysz padaiø zrøku zenczow gdzeszkoly naydø przyiaszn myloscywego gospodarza Iazto ona otpowye gydzi ma dzewko

     [I rzekła Rut moab[b]itska ku swej świekrwi: „Każeszli, pojdę na pole a będę kłosy zbirać, jiż padają z ręku żeńcow, gdzieżkoli najdę przyjaźń miłościwego gospodarza”. *Jaż to ona otpowie: „Jidzi, ma dziewko!”]

   • 1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego‎^[13], page 3:

     Domestice id est hospitale gospodarza

     [Domestice id est hospitale gospodarza]

   • 1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[14], [15], [16]}, volume XXII, Łęczyca, page 14:

     Mula rapit, czągne, currum, sed mulam mulio, gospodarz, cogit

     [Mula rapit, czągne, currum, sed mulam mulio, gospodarz, cogit]

   • 1876-1929 [1420], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie‎^[17], volume XII, Murzynowo, page 144:

     Ponitur pro yconomo gospodars

     [Ponitur pro yconomo gospodarz]

   • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[18], [19], [20]}, volume XXV, page 160:

     Rectorem gospodarza

     [Rectorem gospodarza]

   • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

     Hospes eyn wirt oder eyn gast gospodarz vel goscz

     [Hospes eyn wirt oder eyn gast gospodarz vel gość]

   • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96v:

     Paterfamilias eyn hauszuater oder hauszher gospodarz

     [Paterfamilias eyn hauszuater oder hauszher gospodarz]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[21], page 339:

     Przydącz slugy tego vstnego gospodarza y rzekly yemv

     [Przydać sługi tego ustnego gospodarza i rzekli jemu]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[22], page 503:

     Dzyszyą yest vschemv lyvdv czass smątku y zalosczy przez vszego gospodarza

     [Dzisia jest wszemu ludu czas smętku i żałości przez wszego gospodarza]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[23], page 520:

     Rzeczeczye gospodarzovy domv – gdzyesch szye myeny, yze byl Marek Evanyelysta –: Mystrz nasch mowy

     [Rzeczecie gospodarzowi domu – gdzież sie mieni, iże był Marek Ewanjelista –: Mistrz nasz [tobie] mowi:]

   1. (attested in Masovia) synonym of mąż (“husband”)
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[24], page 7:

        Gegoz Anna z vyelykym veszelym […] przyyąla yako svego gospodarza

        [Jegoż Anna z wielikim weselim […] przyjęła jako swego gospodarza]

      • [1455], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Warsaw, pages 2, 1520:

        Kmethoni al. gospodars

        [Kmethoni al. gospodarz]

   2. (hapax legomenon) synonym of pan (“lord, ruler”)
      • 1915 [XV p. post.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543‎^[25], page 539:

        Ja przyszągam bogu y krolowi gospodarzowy, y takosz gego namystnikom […] werzen bycz

        [Ja przysięgam Bogu i Krolowi gospodarzowi, i takoż jego namiestnikom […] wierzen być]

   3. (hapax legomenon) eunuch; lord (one who manages the feminine part of the house)
      • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[26], [27], [28]}, volume XXIV, page 363:

        Gospodarz eunuchus

        [Gospodarz eunuchus]

2. (attested in Greater Poland) host, innkeeper
   • 1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[29], [30], [31]}, volume XXIV, page 75:

     Stabulario gospodarzovi

     [Stabulario gospodarzowi]

   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 92:

     Nye trzeba gosczyowy albo goszpodarzowy od gosczya bracz zakladv za wysznany dlug

     [Nie trzeba gościowi albo gospodarzowi od gościa brać zakładu za wyznany dług]

   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 92:

     Nye trzeba gosczyowy albo goszpodarzowy od gosczya bracz zakladv za wysznany dług

     [Nie trzeba gościowi albo gospodarzowi od gościa brać zakładu za wyznany dług]

   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 114:

     Zaluyą na thego zlodzyeya, ysz on przyszedl w moye czthyrzy kathy, ukradl my thy rzeczy, a ya yego naszladowal asz w yego goszpodarza dom

     [Żałują na tego złodzieja, iż on przyszedł w moje cztyrzy katy, ukradł mi ty rzeczy, a ja jego naśladował, aż w jego gospodarza dom]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[32], page 86:

     Gospodarz z gospodynya yąly szye temv dzyvovacz

     [Gospodarz z gospodynią jęli się temu dziwować]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[33], page 87:

     Gospo­darz z gospodynya yąly szye smączycz

     [Gospodarz z gospodynią jęli się smaczyć]

• Polish: gospodarz, gospodárz (“chief, superior”) (Western Kraków, Górna Wieś)
• Silesian: gospodŏrz

• Boryś, Wiesław (2005), “gospodarz”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “gospodarz”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “gospodarz”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Sławski, Franciszek (1958-1965), “gospodarz”, in Jan Safarewicz, Andrzej Siudut, editors, Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological dictionary of the Polish language] (in Polish), Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego
• Brückner, Aleksander (1927), “gospodarz”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• Krystyna Długosz-Kurczabowa (2021), “gość”, in Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, →ISBN
• K. Nitsch, editor (1958), “gospodarz”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 2, Wrocław, Kraków, Warsaw: Polish Academy of Sciences, page 467
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “gospodarz”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “gospodarz”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “gospodarz”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Wanda Decyk-Zięba; Krystyna Długosz-Kurczabowa; Stanisław Dubisz; Zygmunt Gałecki; Justyna Garczyńska; Halina Karaś; Alina Kępińska; Anna Pasoń; Izabela Stąpor; Barbara Taras; Izabela Winiarska-Górska (2008), “gospodarz”, in Wanda Decyk-Zięba, Stanisław Dubisz, editors, Glosariusz staropolski - dydaktyczny słownik etymologiczny [Old Polish Glossary - Didactic Etymological Dictionary] (in Polish), Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, →ISBN, page 47

• gospodárz (“chief, superior”) (Western Kraków, Górna Wieś)

Inherited from Old Polish gospodarz. By surface analysis, gospoda +‎ -arz. Doublet of hospodar.

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -ɔdaʂ
• Syllabification: gos‧po‧darz

gospodarz m pers (female equivalent gospodyni, diminutive (dialectal) gospodárzyk or (dialectal) gospo­darek)

1. (agriculture) lord; landlord; steward (landowner that operates their own farm)

   Hypernym: rolnik

   1. (Chełmno-Dobrzyń, Near Masovian, Międzyrzec Podlaski) landlord (peasant who owns half of a hectare of land or more)
   2. (Far Masovian, Przasnysz) landlord (owner of an area larger than 8 acres)
2. host, steward (person who is the organizer of an event or who acts as a representative of the organizer)
3. lord; landlord; host; steward (owner of a house, apartment, guesthouse in relation to renters)
   1. (obsolete) host (owner of an inn, etc.)

      Synonyms: oberżysta, karczmarz

4. host, steward (person who supervises activities or actions of an institution subordinate to them)
5. steward (person responsible for maintaining order and cleanliness in a building and its surroundings)

   Synonym: dozorca

6. steward (most important person in a place, institution, etc., who decides what happens there)
7. (ecology) host (living organism at whose expense the parasite lives)

   Synonym: żywiciel

8. (Kuyavia, Ruszków, Western Greatern Poland, Łąkie, Gościeszyn) synonym of mąż
9. (Eastern Lublin, Biłgoraj) synonym of sitarz
10. (Eastern Kraków, Koszyce, Włostowice) type of dance
11. (obsol, humorous) synonym of żołądek
12. (obsolete, card games) type of party card game
13. (Middle Polish) synonym of rodak / tubylec
14. (Middle Polish) steward (person who holds a relatively high social position)
15. (Middle Polish) man (any unspecified person, some man)

• gospodarz in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• gospodarz in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “gospodarz”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “GOSPODARZ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 23.02.2009
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “gospodarz”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “gospodarz”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “gospodarz”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 882
• Jan Karłowicz (1900), “gospodarz”, in Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 1: A do E, Kraków: Akademia Umiejętności, page 108