brzuch

• brzucho

Inherited from Proto-Slavic *břȗxo. First attested in the 14th century.

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /br̝ux/
• IPA^(key): (15^th CE) /br̝ux/
• Homophone: Brzuch

brzuch m inan (related adjective brzuchowy)

1. (attested in Lesser Poland, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, anatomy) abdomen, belly, stomach (front part of the torso below one's chest)

   Synonym: żywot

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 30, 11, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Smiluy se nademnøø gospodne bo se møøczø zamøcylo se iest wgnewe oko moie dusza moia ybrzuch moy

     [Smiłuj sie nade mną, Gospodnie, bo sie mącę, zamąciło sie jest w gniewie oko moje, dusza moja i brzuch moj]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 43, 27, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Bo vsmerzila se iest wprosze dusza nasza smarsczil se iest nazemi brzuch nasz

     [Bo uśmierzyła sie jest w prosze dusza nasza, smarszczył sie jest na ziemi brzuch nasz]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 57, 3, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Oddalili sø se grzesznicy odporodzena blødzili sø odbrzucha molwili sø krziwdy

     [Oddalili są sie grzesznicy od porodzenia, błądzili są od brzucha, mołwili są krzywdy.]

   • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[1], [2], [3]}, volume XXII, page 234:

     A tich dzyssya pelen swyath, gich gest brzuch bog, yaco mowy s[więty] P[aweł] apostol

     [A tych dzisia pełen świat, jich jest brzuch Bóg, jako mowy ś[więty] P[aweł] apostoł]

   • 1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[4], volume IV, page 572:

     Nostri bu[m]baczy timent, aby gym nye sklasl brzuch

     [Nostri Bubacy timent, aby jim nie sklęsł brzuch]

   • 1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 28, 3:

     Zatim Samuel vmarl yplaka[l] gego vszitek lyud israhelski apogrzebly gy wRamata wmyescye gego awti czasi wignal bil Saul s zemye wszitki wy[e]sczce aguszlnyki apobyl ty wszitki gysz myely wbrzusze wyescze czari

     [Zatym Samuel umarł i płakał jego wszytek lud israhelski, a pogrzebli ji w Ramata w mieście jego, a w ty czasy wygnał był Saul z ziemie wszytki wieszczce a guślniki, a pobił ty wszytki, jiż mieli w brzusze wieszcze czary.]

   • 1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 23, 24:

     Atakesz yti zgichsze brzucha zly duchowye prorokuiø aczarownyki ypodobyzni modl nyeczistoti yganyebnoscy gysz bily vczinyly w zemy Iuda ywIerusalemye zatracyl Iozias abi vstawyl slowa zakonne iasz sø napysana wksyøgach gesz bil nalyazl Ezechias kaplan wkoscyele boszem

     [A takież i ty, z jichże brzucha źli duchowie prorokują, a czarowniki i podobizny modł, nieczystoty i ganiebności, jiż *byli *uczynili w ziemi Juda i w Jerusalemie, zatracił Jozyjasz, aby ustawił słowa zakonne, jaż są napisana w księgach, jeż był nalazł *Ezechyjasz kapłan w kościele bożem.]

   • 1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 21, 15:

     aty bødzesz nyemocen przezlø nyemoczø twego brzvcha tak az zcyebye wiplinø twa trzewa znyenagla powszedny

     [A ty będziesz niemocen przezłą niemocą twego brzucha, tak a z ciebie wypłyną twa trzewa z nienagła po wsze dni.]

   • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 30, 11, Greater Poland:

     Smyluysze gospodnye bo szye møczę zamøczylosze wemnye oko moye dusza moya y brzuch moy

     [Smiłuj sie [nade mną], Gospodnie, bo sie mącę, zamąciło sie *we *mnie oko moje, dusza moja i brzuch moj]

   • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 43, 27, Greater Poland:

     Bo vszmyerzyla szye yest wprossze dusza nassza smarszczil sze nazyemy brzuch nasz

     [Bo uśmierzyła sie jest w prosze dusza nasza, smarszczył sie na ziemi brzuch nasz]

   • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 57, 3, Greater Poland:

     Od dalyly szye grzesznyczy od porodzenya blødzyly od brzucha molwyly krzywdy

     [Oddalili sie grzesznicy od porodzenia, błądzili od brzucha, mołwili krzywdy.]

   • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎^[5], Krakow, Brodnia, page gl. 69:

     Brzucha vczøzaa, vczøzene ventris ingluuies

     [Brzucha uciąża, uciążenie ventris ingluuies]

   • 1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[6], [7], [8]}, volume XLVII, page 361:

     Asz czi szą brzuch odm[ye]

     [Aż ci się brzuch od m[ie]]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[9], page 304:

     Yako byl Ionasz w brzuchv w vyelyorybovem trzy dny a trzy noczy

     [Jako był Jonasz w brzuchu w wielorybowem trzy dni a trzy nocy]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[10], page 356:

     Nye rozvmyeczye, yze wschytko, ktore ydzye wsta, vnydzye w brzuch a potem bądzye dalyey vypvsczono

     [Nie rozumiecie, iże wszytko, które idzie w usta, wnidzie w brzuch a potem będzie dalej wypuszczono]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[11], page 762:

     Judasz […] obiesił sie i skrzepł na powietrzu […] a brzuch sie jemu roskocił i wypłynęły jego wnętrze s niego

     [Judasz […] obiesił sie i skrzepł na powietrzu […] a brzuch sie jemu roskocił i wypłynęły jego wnętrze s niego]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[12], page 821:

     Tedy tako yste obroczyvschy gy brzuchem y począly bycz pągamy […] y myotlamy […] , az zbrozdzyly yego czyalo vschytko

     [Tedy tako iste obróciwszy ji brzuchem i po­ częli bić pęgami […] i miotłami […] , aż zbroździli jego ciało wszytko]

   1. (attested in Lesser Poland, Greater Poland, anatomy) stomach; uterus

      Synonyms: łono, żywot

      • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 70, 7, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

        Wtobe poczwirdzon iesm zsziwota zbrzucha maczerze moiey ty ies zasczitcza moy

        [W tobie poćwirdzon jeśm z żywota, z brzucha macierze mojej ty jeś zaszczytca moj]

      • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 126, 4, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

        Gdy da mylym swogym spane owa dzedzyna panowa synowe oplata owecz brzwcha

        [gdy da miłym swojim spanie. Owa dziedzina panowa synowie, opłata owoc brzucha.]

      • 1446-1475, Zdrowaś Mario - Pozdrowienie anielskie - Salutatio angelica, number 8:

        Owocz, plod brzucha twego

        [Owoc, płod, brzucha twego]

      • 1475, Zdrowaś Mario - Pozdrowienie anielskie - Salutatio angelica, number 11:

        Owocz, plod brzucha twego

        [Owoc, płod, brzucha twego]

      • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 13, 2:

        Poszwyøcz my wszelkye pyrworodzone ktore odwyera brzucho synow Izrahelskich tako zowyecz yako sdobitczyøøt bo wszitko me gest

        [„Poświęć mi wszelkie pirworodzone, ktore otwiera brzucho *synow izrahelskich, tako z *owiec jako z dobytcz ąt, bo wszytko me jest”.]

      • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 13, 15:

        Bo gdi zatwardzil sze bil ffarao anyechczyal was wypuszczycz zabyl gest wszitko pan pirworodzone wszemy Egipskyey odpyrworodzone go dobitczyøczya Aprzeto offyeruyo bogu wszitko czso odwyera brzucho samczowego pokolyenya Awszitko pyrworodzone[s] synow mich wikupuyø

        [Bo gdy zatwardził sie był farao a nie chciał nas wypuścić, zabił jest wszytko Pan pirworodzone w ziemi ejipskiej od pirworodzonego [człowieczego aż do pirworodzonego] dobytcz ęcia, a przeto ofieruję Bogu wszytko, cso otwiera brzucho, samcowego pokolenia, a wszytko pirworodzone synow mych wykupuję.]

      • 1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 28, 4:

        Blogoslawyon plod brzvcha twego yblogoslawyon plod zemye twey ypod skota twego ystada baranow twich ychlevi owyecz twich

        [błogosławion płod brzucha twego i błogosławion płod ziemie twej i płod skota twego, i stada baranow twych, i chlewy owiec twych]

      • 1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 49, 1:

        Poslvchaycye ostrowowye apylnye patrzcye lyvdze zdaleka Pan zszivota wezwal myø azbrzvcha matki mey wspomyonøl na me gymyø

        [Posłuchajcie, ostrowowie, a pilnie patrzcie, ludzie z daleka: Pan z żywota wezwał mię a z brzucha matki mej wspomionął na me jimię]

      • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 70, 7, Greater Poland:

        Wtobye poczwyrdzon yesm zzywota od brucha moyey ty yesz zaszczytcza moy

        [W tobie poćwirdzon jeśm z żywota, od brzucha [macierze] mojej ty jeś zaszczytca moj.]

      • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 126, 4, Greater Poland:

        Gdy da mylym swoym spanye owa dzedzyna boza synowe odplata owocz brzucha

        [gdy da miłym swoim spanie. Owa dziedzina boża synowie, odpłata owoc brzucha.]

• Polish: brzuch, brzucho (colloquial, humorous or Middle Polish or dialectal, Chełmno-Dobrzyń, Eastern Greater Poland, Kłodawa, Near Masovian, Łukowiec, Łuków, Rawa County, Warsaw, Ołtarzew, Far Masovian, Radzymin, Przasnysz, Podlachia, Tykocin, Rajgród, Masovian Borderland, Kozienice County)
• Silesian: brzuch

• Boryś, Wiesław (2005), “brzuch”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “brzuch”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “brzuch”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Sławski, Franciszek (1958-1965), “brzuch”, in Jan Safarewicz, Andrzej Siudut, editors, Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological dictionary of the Polish language] (in Polish), Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego
• Brückner, Aleksander (1927), “brzuch”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• K. Nitsch, editor (1954), “brzuch, brzucho”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 1, Warsaw: Polish Academy of Sciences, page 172
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “brzuch, brzucho”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “brzuch”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “brzucho”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

• brzucho (colloquial, humorous or Middle Polish or dialectal, Chełmno-Dobrzyń, Eastern Greater Poland, Kłodawa, Near Masovian, Łukowiec, Łuków, Rawa County, Warsaw, Ołtarzew, Far Masovian, Radzymin, Przasnysz, Podlachia, Tykocin, Rajgród, Masovian Borderland, Kozienice County)

Inherited from Old Polish brzuch.

• Audio 1:

  (file)

• Audio 2:

  (file)

• Rhymes: -ux
• Syllabification: brzuch

brzuch m inan (diminutive brzuszek, augmentative brzuszysko, related adjective brzuszny)

1. (anatomy) belly, abdomen, stomach (front part of the torso below one's chest; sometimes a large one from overeating)

   Synonyms: bandzioch, bebech, wancioch, wancioł, żołądek

   1. (Middle Polish, expressive, sometimes derogatory, figuratively) synonym of obżarstwo
   2. (Middle Polish) synonym of brzuchacz / obżartuch
2. (figuratively) belly (lower part of a vehicle, ship or aircraft)
3. (obsolete, arthropod anatomy) synonym of odwłok
4. (obsolete) synonym of ciąża
5. (obsolete) synonym of wybrzuszenie
6. (obsolete) bulge (part of the apple a. pear with the largest diameter)
7. (Middle Polish) belly; inside (inner part of a vessel or dish)
8. (Middle Polish) uterus (organ for birthing; pregnancy itself; the fetus itself)

   Synonym: łono

   1. (Middle Polish, figuratively) synonym of kądziel (“matriline”)
9. (Middle Polish) belly (fur or leather from the stomach of an animal)

• brzuch in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• brzuch in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “brzuch”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• Jadwiga Chotkowska (02.09.2010), “BRZUCH”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century]
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “brzuch”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “brzuch”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “brzuch”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 221
• Jan Karłowicz (1900), “brzuch”, in Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 1: A do E, Kraków: Akademia Umiejętności, page 128

Inherited from Old Polish brzuch.

• IPA^(key): /ˈbʐux/
• Rhymes: -ux
• Syllabification: brzuch

brzuch m inan (diminutive brzuszek)

1. (anatomy) belly, abdomen, stomach (front part of the torso below one's chest; sometimes a large one from overeating)

   Synonyms: (Cieszyn) bachōrz, bas, lajb

2. (colloquial) belly (enlarged abdomen from pregnancy)

   Synonym: bas

• brzuch in dykcjonorz.eu
• brzuch in silling.org
• Henryk Jaroszewicz (2022), “brzuch”, in Zasady pisowni języka śląskiego (in Polish), Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKR[i]BL, page 66
• Eugeniusz Kosmała (2023), Dykcjōnôrz Polsko-Ślonskiy (in Silesian), b, page 116