dobrodziej

Inherited from Proto-Slavic *dobrodějь. By surface analysis, dobry +‎ -o- +‎ dziać. First attested in the beginning of the 15th century. Compare Latin benefactor.

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /dɔbrɔd͡ʑʲɛːj/
• IPA^(key): (15^th CE) /dɔbrɔd͡ʑʲej/
• Homophone: Dobrodziej

dobrodziej m pers

1. (attested in Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) benefactor; welldoer (someone who performs good or noble deeds)

   Synonym: dobrodziejca

   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page ap. 4b:

     Ją […] , grzeszny capląn polecząm laszkąm vaszym *dobrodzye szwoye, kthorychem thesz yalmvszny poszyvąl yescze sz lath mogyl (pro mogych) mlo­dych

     [Ja […] , grzeszny kapłan polecam łaskam * dobrodzieje swoje, ktorychem też jalmużny pozywał jeszcze z lat mogich młodych]

   • 1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[1], [2], [3]}, volume XXIV, page 85:

     Dobrodzeye szø weszwani albo czczi roszdawaiøczi benefici vocantur

     [Dobrodzieje są wezwani albo czci rozdawający benefici vocantur]

   • 1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku‎^[4], Silesia, page 91v:

     Secundo debemus cognoscere beneficorum, dobrodzeyof, Dei virtutem, ut gracias agamus

     [Secundo debemus cognoscere beneficorum, dobrodziejow, Dei virtutem, ut gracias agamus]

   • 1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 96v:

     Dobrodzeya bonum

     [Dobrodzieja bonum]

   • 1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[5], volume I, page 148:

     Oretur […] za ossadnyky y sa *dobrodzye huius ecclesie, quod istam domum subveniant suis sanctis elemosinis secundum suum posse, ut ipsi sic facientes promererent regnum celorum

     [Oretur […] za osadniki i za *dobrodzieje huius ecclesie, quod istam domum subveniant suis sanctis elemosinis secundum suum posse, ut ipsi sic facientes promererent regnum celorum]

   • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18v:

     Benefactorius est ille qui per munere sibi impenso benefacit et diriuatur a benefacio […] dobrodzyey

     [Benefactorius est ille qui per munere sibi impenso benefacit et deriuatur a benefacio […] dobrodziej]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[6], page 403:

     Kxyaząta poganszkye […] , ktorzy ssą vyeczschy, vkazyyą mocz nad nyemy, a slowa dobrodzyeyeva

     [Księżęta pogańskie […] , ktorzy są wieści, ukazują moc nad niemi, a słową dobrodziejowie]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[7], page 558:

     Krystus rzekl […] Krolovye poganszczy panują sobie, czuz podane moczą vszmyerzayą, a ych mocz mayą darovacz, dobrodzyeyovye slova, czvsch dobrze czynyączy

     [Krystus rzekł […] : Królowie pogańscy panują sobie, czuż podane mocą uśmierzają, a ich moc mają darować, dobrodziejowie słową, czuż dobrze czyniąc]

• Polish: dobrodziej, dobrodzieja, dobrodzij (Middle Polish), dobrodziey (pre-reform orthography (1936))
• Silesian: dobrodziyj

• Boryś, Wiesław (2005), “dobry”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “dobry”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “dobrodziej”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Sławski, Franciszek (1958-1965), “dobrodziej”, in Jan Safarewicz, Andrzej Siudut, editors, Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological dictionary of the Polish language] (in Polish), Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego
• Krystyna Długosz-Kurczabowa (2021), “dobry”, in Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, →ISBN
• Brückner, Aleksander (1927), “dobry”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• K. Nitsch, editor (1956), “dobrodziej”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 2, Warsaw: Polish Academy of Sciences, page 75
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “dobrodziej”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “dobrodziej”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “dobrodziej”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

• dobrodzieja, dobrodzij (Middle Polish)
• dobrodziey (pre-reform orthography (1936))

Inherited from Old Polish dobrodziej. By surface analysis, dobry +‎ -o- +‎ dziać. Compare Kashubian dobrodzéj and Slovincian dôbrôdzéj.

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -ɔd͡ʑɛj
• Syllabification: do‧bro‧dziej
• Homophone: Dobrodziej

dobrodziej m pers (female equivalent dobrodziejka, diminutive dobrodziejaszek or (dialectal) dobrodzieje)

1. (dated) benefactor; welldoer (beneficent person; person who does something good for someone or some institution)

   Synonyms: (archaic) benefaktor, dobroczyńca

   • 1656–1688, Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki‎^[8], page 144v:

     WMM Pan Wielki y Zacny Senator A moy wielki dobrodziey ktorego ia znam łaskę y Affekt dobry.

     WMM Lord Great and Honorable Senator And my great benefactor whose grace and good affection I know.

   • 2001 January 13, JÓZEF GÓRDZIAŁEK, Spór o czytanie, Katowice, Bielsko-Biała, Częstochowa, Sosnowiec: "Polskapresse". Oddział "Prasa Śląska", →ISSN:

     Mojemu rozumowaniu, moim ocenom odebrano walor obiektywności. „Arogancki atak" nie mógł liczyć nawet na dalszą weryfikację w prezentacji publicznej, jakby groził utratą wsparcia dobrodzieja.

     My reasoning and my assessments were stripped of their objectivity. The "arrogant attack" could not even count on further verification in a public presentation, as if it threatened to lose the support of its benefactor.

   • 2002 November 30, KRIS, Jak kupowano teren pod zoo, Poznań: Oficyna Wydawnicza Wielkopolski, →ISSN:

     Zachodziło podejrzenie, że był on podstawiony, choć dziś nikt nie dojdzie przez kogo. Ostatecznie wygrali dobrodzieje ogrodu, płacąc za budynki i przyległy teren 110 tysięcy talarów.

     There was a suspicion that it was a planted device, though no one today knows who it was. Ultimately, the garden's benefactors prevailed, paying 110,000 thalers for the buildings and the surrounding land.

   • 2002 December 21, Rozmawiała Romana BRZEZIŃSKA, Mieć zaufanie ludzi, Poznań: Oficyna Wydawnicza Wielkopolski, →ISSN:

     Ja nie mam żadnych sponsorów, żadnych dobrodziejów, żadnych milionerów.

     I have no sponsors, no benefactors, no millionaires.

   • 2003 July 12, Andrzej NICZYPEROWICZ, IDN, Poznań: Oficyna Wydawnicza Wielkopolski, →ISSN:

     – Olaboga, adyć to idzie nasz dobrodziej! – wykrzyknęła z afektacją i plaskając donośnie bosymi stopami wypadła do sieni, i odsunęła skobel.

     “Oh my goodness, here comes our benefactor!” she exclaimed with affectation, and, slapping her bare feet loudly, she ran into the hall and pushed aside the latch.

   • 2004 December 3, X, Gwiazdom łatwiej, Poznań: "Polskapresse" Oddział "Prasa Poznańska", →ISSN:

     O sponsora nie jest łatwo. Niemal wszystkie firmy wolą inwestować w uznane gwiazdy – sport młodzieżowy i amatorski cieszy się bardzo małym zainteresowaniem potencjalnych dobrodziei.

     Finding a sponsor isn't easy. Almost all companies prefer to invest in established stars, while youth and amateur sports attract very little interest from potential benefactors.

2. (archaic) good sir; lord (term of respect)
   • 1656–1688, Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki‎^[9], page 160:

     Mogę tez y ia tak piastować Honor WMM Pana Dobrodzieia iako y naystarszy Zołnierz.

     I can also and still hold the Honor of the Great Military Lord as the oldest Soldier.

   • 1656–1688, Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki‎^[10], page 246:

     Syn widząc że się Ociec zaląkł pobiezy tez zanim, wołaiąc Stoy Dobrodzieiu ia to syn twoy.

     The son, seeing that the father was afraid, ran before him, crying, "Stoy, my good sir, and this is your son."

   • 1656–1688, Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki‎^[11], page 284v:

     Pisano mu Tytuł Dobrodzieiu, affektem iego y Uczynnoscią zaSzczycano się między Ludzmi.

     He was given the title of Lord, and his affection and helpfulness were honored among people.

   • 1792, Wojciech Bogusławski, Henryk Szosty Na Łowach : Komedya We Trzech Aktach z Powieści Angielskiey Napisana‎^[12], page 79:

     Jak to? WPan dworak, a nie umiałbyś kłamać? A żartuj zdrów, mój Dobrodzieju.

     How so? You're a courtier, but you can't lie? Joke away, my good sir.

   • 1847, Paulina Wilkońska, Poranki i wieczory: obrazy, szkice i powieści‎^{[13], [14]}, volume III, page 139:

     Cóż ksiądz dobrodziej powiesz? – pytała hrabina przybyłego z pewnym odcieniem obawy.

     What do you say, good sir? – the countess asked the newcomer with a certain shade of apprehension.

   • 1848-1850, Teofil Lenartowicz, Polska ziemia w obrazkach‎^{[15], [16]}, volume I, page 23:

     Hej! Macieju kołodzieju, zróbcie no mi koła; bo dziewuchę, dobrodzieju, wiozę do kościoła.

     Hey! Maciej, wheelwright, make me some wheels; because, good sir, I'm taking a girl to church.

   • 1854, Adam Pług (Antoni Pietkiewicz), Zagon rodzinny : zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych‎^{[17], [18]}, volume I, page 33:

     Powiedziałem imię i nazwisko swoje, dodając z grzecznością: do usług Pana Dobrodzieja.

     I said my name and surname, adding politely: at your service, Sir.

   • 1854, Edmund Chojecki, Alkhadar. Ustęp z dziejów ojców naszych, volume III, page 22:

     Łotr całą gębą! Niech go, mości dobrodzieju, diabli porwą!

     A complete scoundrel! May the devil take him, my good sir!

   • 1870, Tygodnik Ilustrowany, page 127:

     Odszedłem daleko od przedmiotu, mówił stary major […] ale daruj, asan dobrodziej, bo gadulstwo jest przywarą mojego wieku.

     I have wandered far from the subject, said the old major […] but forgive me, my good sir, for talkativeness is a vice of my age.

   • 1949 [1886], Henryk Sienkiewicz, Potop (Dzieła; 11–16), collective edition, volume I, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, page 269:

     Witam pana miecznika dobrodzieja i służbie się jego polecam – rzekł śmiało.

     I greet the swordsman, my good sir, and I commend myself to his service, he said boldly.

   • 1900, Michał Bałucki, Radcy pana radcy : komedya w 3 aktach‎^[19], page 80:

     Całe życie nie wchodziło się nikomu w drogę, z wszystkimi, jak Bóg przykazał, toteż teraz jest estyma i przyjaźń, panie dobrodzieju.

     All my life I have not crossed anyone's path, with everyone, as God commanded, so now there is esteem and friendship, my good sir.

   • 1949 [1936], Jan Parandowski, Niebo w płomieniach, 4. edition, Warszawa: Czytelnik, →OCLC, page 234:

     Za pozwoleniem, pan hofrat dobrodziej będzie łaskaw nic jeszcze nie mówić.

     With your permission, Mr. Hofrat sir, be so kind as not to say anything yet.

   1. (obsolete or dialectal, Lasovia, Sandomierz, Christianity) synonym of ksiądz (“Christian priest”)
      • 1778, Ignacy Krasicki, Monachomachia, czyli wojna mnichów‎^[20], page 62:

        Idzie z wikarym pleban po kolędzie; żaki śpiewanie zaczynają w sieni. Gospodarz z dziećmi dobrodzieja wita. Kończy się kuflem pobożna wizyta.

        The vicar goes with the parish priest after the carol service; the students begin singing in the hall. The host and his children greet the priest. The pious visit ends with a mug.

      • 1952, Igor Newerly, Pamiątka z Celulozy, page 144:

        Milczeli skrępowani obecnością osoby duchownej; młody dobrodziej znów pamiętał, że jest tą osobą, i nie mając wprawy w podobnych wypadkach, trzymał się sztywno.

        They remained silent, embarrassed by the presence of a clergyman; the young priest remembered again that he was this person, and, being unaccustomed to such situations, held himself stiffly.

      • 1952, Stefan Żeromski, Syzyfowe prace: powieść współczesna, page 90:

        Dobrodziej opublikował z ambony, że tak i tak: kobyłę ukradli u pana na Gawronkach.

        The priest published from the pulpit that this and that: the mare was stolen from the gentleman in Gawronki.

      1. (Southern Borderlands, Kamianets-Podilskyi, Eastern Orthodoxy) synonym of pop (“Eastern Orthodox priest”)

Middle Polish:

• dobrodziej in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• dobrodziej in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “dobrodziej”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “DOBRODZIEJ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 18.04.2019
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “dobrodziey”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “dobrodziej”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “dobrodziej”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 473
• Jan Karłowicz (1900), “dobrodziej”, in Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 1: A do E, Kraków: Akademia Umiejętności, page 332